Foto: Screenshot
Od potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma prošlo je 30 godina, a u prethodne tri decenije se većina građana Bosne i Hercegovine, bilo da je aktivno u političkom životu ili ne, upoznala s onim što piše u ovom dokumentu.
Potpisivanjem Dejtonskog mirovnog sporazuma u novembru 1995. godine, u Bosni i Hercegovini je stao rat koji je odnio više od 100.000 života, raselio milione i gdje je viđen prvi genocid u Evropi od Holokausta.
Nakon okončanja rata, BiH je, u skladu s prvim članom svog Ustava, koji je također dio Dejtonskog mirovnog sporazuma, nastavila svoje postojanje na ovim okvirima.
Ipak, pojedini političari, kao i vanjski akteri, su pokušali manipulacijom da “izvrnu” određene dijelove ovog sporazuma. Neki termini su predstavljeni na specifičan način koji ne odgovara u potpunosti s onim što stoji u Dejtonskom sporazumu.
Potpisnici nisu garanti
Jedna od najčešće ponavljanih manipulacija, te ona koja većinom dolazi van Bosne i Hercegovine, jeste da su Hrvatska i Srbija (kao pravna nasljedica FR Jugoslavije) “garanti” provedbe Dejtonskog mirovnog sporazuma.
Političari, i to s najviših funkcija, obje ove države to često ponavljaju, uz punu podršku stranaka i aktera iz Bosne i Hercegovine koji su njima bliski.
Ipak, istina je daleko od tih tvrdnji. Naime, potpisnici Dejtonskog mirovnog sporazuma su tadašnja Republika Bosna i Hercegovina, FR Jugoslavija i Hrvatska.
Jugoslavija, odnosno njene tadašnje rukovodstvo, dobilo je punomoć od vlasti Republike Srpske da pregovaraju u njihovo ime u Dejtonu, gdje je i došlo do dogovora. Slično odobrenje dobio je i zvanični Zagreb, mada je predsjednik Hrvatske Franjo Tuđman već u ime bosanskih Hrvata potpisao Washingtonski sporazum godinu i pol prije pregovora u Americi.
Osim potpisnica, Dejtonski mirovni sporazum imao je i države svjedoke, odnosno garante, a to su: SAD, Velika Britanija, Francuska, Njemačka, Rusija i Evropska unija.
Garanti su se obavezali da će reagovati na bilo koje kršenje odredbi Dejtonskog sporazuma, dok je na državama potpisnicama da provedu sve dogovorene stavke iz dokumenta.
Cilj Zagreba i Beograda, u ovom kontekstu, je da opravdaju svoje uplitanje u interna pitanja BiH, pod krinkom uloge navodnog “garanta” Dejtonskog sporazuma, iako to svakako nisu.
Vrijedi istaći i da uloga “garanta”, čak i za one zemlje koje to jesu, nije definisana u potpunosti i nije jasno šta bi bila njihova uloga u slučaju da se krenu kršiti odredbe Dejtonskog sporazuma.
Ne postoji “izvorni Dejton”
Još jedan termin kojim se manipuliše je “izvorni” ili “originalni” Dejton, a najviše ga koriste zvaničnici vlasti u Republici Srpskoj.
Prema njihovoj interpretaciji, Bosna i Hercegovina može nastaviti u pozitivnom smjeru samo ako se poštuje “originalni Dejton”, odnosno tekst kakav je dogovoren 1995. godine.
Međutim, radi se o manipulaciji koja ignoriše nekoliko činjenica.
Prije svega, ne postoji “izvorni Dejton” jer se tekst Dejtonskog mirovnog sporazuma nikada nije mijenjao, te je implementiran u svakom pogledu u BiH.
Zatim, ignoriše se i činjenica da su stvari koje vlasti u RS-u smatraju “kršenjem Dejtona” uredno izglasane u državnim institucijama, te donesene u skladu s Ustavom BiH, koji je sastavni dio Dejtonskog sporazuma (Aneks IV).
U Ustavu BiH, odnosno u dijelu koji tretira nadležnosti države BiH i njenih entiteta, eksplicitno se navodi da nadležnost državnog nivoa može postati bilo šta ako za to postoji saglasnost oba entiteta.
Tako je BiH, između ostalog, dobila SIPA-u, Sud BiH, Visoko sudsko i tužilačko vijeće te mnoge druge institucije za koje su, svakako, glasali i zastupnici te delegati iz Republike Srpske.
“Sastoji se od…” ili “Sastavljena od…”
Još jedna od manipulacija koju često možemo čuti, posebno iz RS-a, je da je Bosna i Hercegovina “sastavljena od” dva entiteta.
Radi se o svojevrsnoj semantičkoj igri koja za cilj ima predstaviti kreaciju države BiH kao ploda dogovora dva entiteta, čime se, na određen način, sprema teren da jedan od njih može napustiti državu koju “sastavlja,”
Međutim, ovu manipulaciju demantuju dva člana Ustava BiH.
Prvenstveno, u trećem stavu prvog člana Ustava jasno stoji da se BiH sastoji od svoja dva entiteta, Republike Srpske i Federacije BiH. U originalnom dokumentu, na engleskom jeziku, koristi se termin “shall consist of.”
Demant na ovu manipulaciju stiže i u članu prije navedenog, gdje stoji da BiH “nastavlja svoje pravno postojanje po međunarodnom pravu kao država, sa unutrašnjom strukturom modificiranom ovim Ustavom, i sa postojećim međunarodno priznatim granicama.”
Dakle, BiH prema Dejtonskom mirovnom sporazumu nastavlja svoje postojanje, a ne počinje ga ponovo kao nova država koju sastavljaju entiteti. Iako je riječ o svojevrsnoj rječnoj vratolomiji, jasno je šta je cilj promotora ove manipulacije.
Način izbora visokog predstavnika BiH
Jedna od novijih manipulacija, koja je krenula 2021. godine izborom Christiana Schmidta, vezana je za izbor visokog predstavnika u Bosni i Hercegovini.
Vlasti iz RS-a su od dolaska Schmidta naglašavali da je riječ o “turisti” i da on nije niti može biti visoki predstavnik. Ranije su, također, sporili i korištenje “bonskih ovlasti”, odnosno moći visokog predstavika da nameće zakone i druge odredbe koje nisu dio Ustava BiH.
Ovdje je važno vratiti se na jedan dio Aneksa X Dejtonskog sporazuma, koji tretira uspostavu i ovlasti Ureda visokog predstavnika.
Prema formulaciji iz ovog dijela Dejtonskog sporazuma, visoki predstavnik se imenuje u skladu s relevantnim rezolucijama Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija.
Ovdje je važno napomenuti da, iako je većina visokih predstavnika dobilo potvrdu u Vijeću sigurnosti UN-a, ona nije potrebna, jer je ovo tijelo već dalo svoju “bjanko” saglasnost na sva imenovanja koja vrši Vijeće za implementaciju mira još krajem 90-tih godina prethodnog vijeka.
Na sličan način, ovo tijelo je podržalo i davanje bonskih ovlasti, kroz rezolucije koje su prihvaćene u tom periodu.
Drugim riječima, nije potrebna zasebna odluka Vijeća sigurnosti UN-a za svako imenovanje visokog predstavnika, jer su već donesene “relevantne”, kako ih naziva tekst Dejtonskog sporazuma, rezolucije za sve ono što je vlastima u RS-u danas sporno.
