Foto: Screenshot/YT
U ljeto 1995. godine u nekoliko združenih operacija Armije Republike Bosne i Hercegovine (AR BiH), Hrvatske vojske (HV) i Hrvatskog vijeća odbrane (HVO) stvorene su pretpostavke za uspostavu Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini.
Kao što je njemački feldmaršal Erich von Manstein opisao svoje ratne kampanje kao izgubljene pobjede u knjizi istog naslova, na sličan bi se način mogle opisati ratne operacije koje su se u ljeto i jesen 1995. godine izvele na teritoriji tadašnje Republike Bosne i Hercegovine (RBiH).
Potpisivanjem Splitske deklaracije 22. jula 1995. godine započinje proces zajedničkog planiranja strategijskih operacija AR BiH, HV-a i HVO protiv VRS-a.
Šire posmatrano, pretpostavke za Splitsku deklaraciju stvorene su u jesen 1994. godine kada su snage 7. Korpusa AR BiH omogućile HVO-u ulazak u Kupres čime je oslobođena teritorija s koje će krenuti najveće operacije Hrvatske vojske u tokom 1995. godine.
Ulazak snaga HV-a značio je kontinuiranu vatrenu podršku svim zajedničkim operacijama, što će imati sve veći značaj kako budu pokretane jedna za drugom oslobodilačke operacije.
Pregled zaraćenih strana u ljeto 1995. godine
Tokom ljeta 1995. godine potpuno je izmijenjen balans snaga pri čemu su i zaraćene strane imale nove zadatke, ali i sposobnosti. Armija RBiH u ljeto 1995. godine ima šest korpusa i 230.000 vojnika te približno 120 manevarskih brigada te nikad veću popunjenost ratnim materijalima i materijalno-tehničkim sredstvima iako i dalje bez značajnijih oklopnih snaga.
Oficirski kadar Armije, a posebno štabni oficiri su tokom 1994. godine stekli iskustvo izvođenja borbenih operacija taktičkog i operativnog ranga u uslovima rata sa Vojskom Jugoslavije, Vojskom Republike Srpske, Srpskom Vojskom Krajine, Paravojnim formacijama Fikreta Abdića, Hrvatskim vijećem obrane i Hrvatske vojske.
Washingtonski sporazum je olakšao snabdijevanje municijom i naoružanjem što je za Armiju značilo veliko olakšanje u planiranju novih operacija. Međutim, ključna promjena u strukturi i stasavanju Armije odnosi se na odluku vojnog vrha da se tokom zime sa 1994. na 1995. godinu usvoji formacijski koncept operativnih grupa.
Korpusi kao centralne formacijske cjeline ostaju, ali će težište svih operacija iznijeti operativne grupe sačinjene od više brigada te drugih pomoćnih rodova. Na ovaj način snage Armije dobijaju na fleksibilnosti kako u napadnim tako i odbrambenim operacijama.
U odnosu na Armiju snage HVO-a su imale potpuno drugačije kapacitete, sposobnosti ali i sastav u ljeto 1995. godine. Ukupno se govori o približno 40.000 vojnika u sastavu 30 brigada koje su podijeljene u četiri operativne zone.
Snage HVO-a tokom perioda od 1993. do ljeta 1995. godine pokazuju slabe i mršave sposobnosti u samostalnom izvođenju operacija operativnog ranga, usmjeravajući se na odbrambene operacije i povremene ofanzivne akcije i bojeve taktičkog ranga. Šire posmatrano, nakon ulaska HV-a na teritoriju Republike Bosne i Hercegovine (RBiH) s ciljem postizanja preduslova za operaciju “Oluja”, snage HVO-a su uglavnom pomoćne snage u operacijama “Skok-1”, “Skok-2”, “Zima-94” te “Ljeto-95”.
Srpske snage kako VRS-a tako i SVK u ljeto 1995. godine izgledaju bitno drugačije u odnosu na prve godine rata. U vojno-redarstvenoj operaciji “Oluja” potpuno je razbijena SVK uz izuzeće 11. istočnoslavnonskog korpusa. Kompletna oprema SVK koje je izvučena početkom augusta 1995. godine na okupirani teritorij RBiH, prelazi u ruke VRS-a.
S druge strane, VRS nakon zauzimanja enklava Žepa i Srebrenica u ljeto 1995. godine i počinjenja najtežih ratnih zločina i genocida, kontrolira između 65 i 70 posto državne teritorije RBiH. Međutim, združene operacije HV-a, HVO-a i Armije u tokom proljeća i ljeta 1995. godine skoro su potpuno razbile snage 2. Krajiški korpus VRS-a, što će imati strateške implikacije za sve oslobodilačke operacije snaga Armije, HV-a i HVO-a.
Septembarske oslobodilačke operacije
Prvobitno zamišljena operacija snaga 5. Korpusa Armije trebala je započeti do krajem augusta, ali se zbog ojačavanja snaga VRS-a tehnikom i ljudstvom iz povlačeće SVK situacija bitno izmijenila.
Nakon deblokade Unsko-sanskog kantona artiljerijske jedinice HV-a raspoređene su tako da pružaju podršku snagama Armije koje će iz nekad opkoljenog Bihaćkog džepa pokrenuti operaciju s ciljem spajanja sa glavnim snagama Armije, odnosno 7. Korpusom.
Međutim, 5. Korpus je bio formacijski potkapacitiran za operaciju dometa kakvi su bili zamišljeni operacijom “Sana-95”. U ljeto 1995. godine korpus pod komandom generala Atifa Dudakovića ima približno 16.000 vojnika i sa sedam brigada teško da je mogao samostalno doseći dolinu rijeke Sane koja je uzeta kao cilj izvođenja operacije.
S druge strane, pokretanje operacije “Maestral” u sadejstvu snaga HV-a, HVO-a i 7. Korpusa od 8. do 15. septembra uz angažman svih korpusa Armije s ciljem vezivanja snaga VRS-a, omogućilo je da uz zakašnjenje 13. septembra započne operacija “Sana-95”. Time se težište svih oslobodilačkih operacija premješta na prostor Zapadne Bosne odnosno Bosanske Krajine.
Zbog angažmana jedinica iz sastava nekoliko korpusa Armije, ali i strategijskog značaja koji su združeno imale sve operacije, bilo je neophodno na prostor Bosanske Krajine dopremiti pojačanja iz svih korpusa Armije.
U međuvremenu u operaciji “Maestral” snage 7. Korpusa 14. septembra oslobađaju Donji Vakuf i zajedno sa snagama HV-a i HVO-a oslobađaju Jajce. Također, snage HV-a i HVO-a u nezadrživom udaru 4. i 7. Gardijske brigade oslobađaju Šipovo i Drvar.
Snage 5. Korpusa još 13. septembra probijaju liniju odbrane snaga VRS-a pri čemu treba istaći da je dio jedinica koje su sa prostora Drvara i Glamoča bio usmjeren ka snagama 5. Korpusa zbog čega je udar hrvatskih snaga bio tako efektan.
Snage 5. Korpusa oslobađaju Bosanski Petrovac 14. septembra, zatim Ključ 15. septembra te Bosansku Krupu 17. septembra. Ono što je bitno istaći jeste da nakon sudara snaga HV-a i snaga 5. Korpusa na prevoju Oštrelj, hrvatske snage prelaze u odbranu čime se situacija za snage Petog korpusa značajno kompliciraju.
Snage razbijenog 2. Krajiškog korpusa VRS-a stapaju se sa 1. Krajiškim korpusom koji broji više od 120.000 vojnika uz zonu odgovornosti od Bosanske Krajine do Posavine. Udarnu snagu korpusa su činile 1. i 2. oklopna brigada koje su premještane na krizne tačke napredovanja snaga Armije te HV-a i HVO-a.
Nakon što su hrvatske snage zaustavile napredovanja, razvučene snage 5. Korpusa su trpile udare konsolidovanih snaga VRS-a kojima svakodnevno pristižu nova pojačanja. Tokom 17. septembra snage iz sastava 7. Korpusa predvođene 17. krajiškom viteškom brigadom dolaze u Bosansku Krajinu pri čemu nadljudskim naporima brane Ključ u borbama koje su gotovo pa rezultirale padom oslobođenog grada.
U tom periodu započinje veliki manevar snaga Armije iz svih korpusa u pravcu Bosanske Krajine kako bi se sačuvali dostignuti rezultati snaga 5. Korpusa koji je trpio udare zbog kojih je dolazilo do povlačenja ne nekoliko sektora. Konsolidovane snage Armije u Bosanskoj Krajini dijele se na dvije grupacije na način da se glavnina snaga 5. Korpusa preusmjerava sjevernije u pravcu napredovanja prema Sanskom Mostu i Prijedoru, dok će snage 7. Korpusa braniti Ključ.
Politički apetiti u septembru 1995. godine
Dok su snage Armije trpile najsnažnije udare na dostignutim linijama, Glavni stožer HV-a pokreće 18. septembra operaciju “Una-95” koja se smatra najkontroverznijom operacijom HV-a.
Treba istaći da je u zadnjoj trećini septembra i početkom oktobra sva vojna dostignuća trebalo ukalupiti u dogovoreni okvir Kontakt grupe 51:49 pri čemu je i srpskoj strani udovoljeno. Od 18. do 21. septembra snagama Ratnog vazduhoplovstva i protuzračne odbrane VRS-a je omogućeno da napadnu snage 5. i 7. Korpusa Armije, ali i snaga HV-a kod Bosanskog Novog i Bosanske Dubice.
U nepripremljenoj operaciji “Una-95” u koju je hrvatski vojno-politički vrh krenuo pod pritiskom SAD-a čiji su zvaničnici bili uvjereni da snage Armije neće izržati pritisak VRS-a, hrvatske snage izgubile su 49 vojnika i zvanično 19. septembra prekinule operaciju.
Uprkos motivaciji Richarda Holbrouka da snage HV-a zauzmu Prijedor i Sanski Most, ali ne idu na Banjaluku, hrvatski vojni vrh odustaje od sjevernog pravca preko rijeke Une.
Dok su snage Armije krajnjim naporima branile dostignute položaje, u Splitu se 19. septembra sastala delegacija RBiH predvođena predsjednikom Alijom Izetbegovićem i delegacija RH predvođena Franjom Tuđmanom.
“Našim smo vojnim akcijama gotovo dostigli formulu 51:49 i sada trebamo prihvatiti prestanak ofenzivnih operacija i prihvatiti politički dijalog. Ako nastavimo ofenzivu prema Banjoj Luci, nema ništa od mirovnog procesa”, rekao je tom prilikom Tuđman Izetbegoviću.
Prema svjedočanstvu prvog Tuđmanovog saradnika za pregovore Hrvoja Šarinića, tom prilikom Izetbegović je na ovaj stav Tuđmana odgovorio “Mi ćemo možda još uzeti Sanski Most”.
Na terenu se u posljednjih pet dana septembra vodila ratna drama na pravcima nastupanja snaga 5. Korpusa koje su ojačane jedinicama iz drugih koprusa. Međutim, oko 25. i 26. septembra zbog premorenosti snaga, nepovezanosti linija odbrane, ali i osipanja jedinica, snage VRS-a ugrožavaju sjeverni krak napredovanja snaga Armije.
Snage VRS-a pokreću veliku kontraofanzivu na širokom pravcu od Mrkonjić Grada i Ključa do Sanice-Lušci Palanke i čak Bosanske Krupe. U tim prijelomnim trenucima za snage Armije, artiljerijsku podršku su pružale jedinice HV-a. Konačno 8. oktobra snage HV-a započinju operaciju “Južni potez” napadajući s juga snage VRS-a koje su branile Mrkonjić grad, čime se pritisak na snage Armije smanjio.
Krajnjim naporima i disciplinskim mjerama snage 5. Korpusa 10. oktobra kreću u kontraofanzivu s ciljem oslobađanja Sanskog Mosta. U večeri sa 10. na 11. oktobar snage Armije oslobađaju Sanski Most što kod snaga VRS-a izaziva nagli pad borbenog morala pri čemu je napredovanje hrvatskih snaga zaustavljeno tokom 11. oktobra.
Iako je primirje stupilo na snagu 12. oktobra u 00:00 sati, borbe su nastavljene iako manjim intenzitetom sve do 15. oktobra kada su uspostavljene zone razdvajanja nakon čega se prelazi na utvrđivanje položaja.
Od svih jedinica 5. Korpusa najdublji prodor zaključno sa 15. oktobrom izvršila je 505. viteška bužimska brigada koja se probila do rudnika Ljubija na manje od 10 kilometara udaljenosti od Prijedora.
Time je završen rat u Bosni i Hercegovini čime je vojni dio nastavljen diplomatskim bitkama, bojevima i operacijama kojima su stvoreni okviri za potpisivanje Dejtonskog sporazuma.
Bez podrške snaga HV-a operacije jedinica Armije ne bi imale zasigurno uspjeh kakav je postignut. U kontekstu operacija s ciljem oslobađanja Banjaluke i Prijedora, uprkos poljuljanom moralu jedinica VRS-a koje su plaćenici iz Srbije batinama vraćali na front, oslobađanje ovih gradova – bio bi vojni zadatak na granici mogućeg pri čemu bez podrške HV-a takva operacija bi bila teško izvodiva.
Konačno, neovisno o svim vojnim pobjedama mir je dobijen pregovorima koji su uspostavili jasne okvire i mogućnosti za sve oslobodilačke operacije čak i prije nego li su započete.
